W 1775 roku w Doruchowie pod Ostrzeszowem odbył się ostatni w Polsce proces czarownic. Spalono 14 kobiet, a miejscowość dziś określa się jako "polskie Salem".
Rękopisy pochodzą z okresu od końca III wieku p.n.e. do I wieku n.e. i zostały sporządzone głównie w języku hebrajskim oraz aramejskim, a część także w języku greckim. Niektóre teksty zapisano tzw. pismem kryptycznym, czyli specjalnym systemem znaków służącym ukryciu treści lub podkreśleniu ich szczególnego charakteru religijnego. Do korpusu rękopisów zalicza się teksty odnalezione nie tylko w Qumran, ale również w innych stanowiskach pustyni judzkiej, między innymi w Murabba’at, Nachal Ce’elim, Nachal Chewer oraz częściowo na Masadzie.
2. Odkrycie zwojów
Wiosną 1947 roku młody beduiński pasterz z plemienia Ta'amireh, Muhammad edh-Dhib, poszukiwał zaginionej kozy w okolicy skalistych klifów nad Morzem Martwym. Według najczęściej przytaczanej relacji wrzucił kamień do jednej z grot i usłyszał odgłos tłuczonego naczynia. Po wejściu do środka odkrył gliniane dzbany zawierające starożytne zwoje owinięte w lniane płótna. Odkrycie zapoczątkowało wieloletnie badania archeologiczne prowadzone przez archeologów oraz Beduinów. W latach następnych odnaleziono jedenaście grot zawierających rękopisy lub ich fragmenty. Łącznie odkryto około 900 manuskryptów zachowanych w postaci około 25–30 tysięcy fragmentów. Wśród znalezisk znajdowały się: rękopisy biblijne, komentarze do ksiąg biblijnych, teksty prawne i organizacyjne, modlitwy i hymny, teksty kalendarzowe, dokumenty gospodarcze i administracyjne.
3. Dlaczego rękopisy zostały ukryte?
Większość badaczy uważa, że rękopisy zostały ukryte około lat 68–70 n.e., podczas pierwszej wojny żydowskiej przeciwko Imperium Rzymskiemu, trwającej w latach 66–73 n.e. W tym czasie wojska rzymskie prowadziły działania wojenne w Judei, a wiele osiedli zostało zniszczonych. Mieszkańcy Qumran lub osoby odpowiedzialne za przechowywanie zbiorów ukryli rękopisy w grotach, prawdopodobnie zamierzając odzyskać je po zakończeniu wojny. Najbardziej rozpowszechniona hipoteza zakłada, że właścicielami zwojów byli esseńczycy – żydowska wspólnota religijna żyjąca w Qumran. Według tej teorii to właśnie oni ukryli swoje biblioteki przed nadciągającymi legionami rzymskimi. Istnieją jednak również inne interpretacje:
* rękopisy mogły pochodzić z bibliotek Jerozolimy i zostać wywiezione na pustynię przed oblężeniem miasta;
* Qumran mogło nie być osiedlem esseńczyków, lecz ośrodkiem administracyjnym lub produkcyjnym;
* groty mogły służyć jako miejsce przechowywania zbiorów należących do kilku różnych środowisk judaizmu.
4. Wspólnota esseńczyków
Większość badaczy utożsamia mieszkańców Qumran ze wspólnotą esseńczyków opisywaną przez autorów starożytnych, takich jak Józef Flawiusz, Filon z Aleksandrii oraz Pliniusz Starszy. Pliniusz Starszy w „Historii naturalnej” opisywał esseńczyków jako wspólnotę żyjącą nad Morzem Martwym, prowadzącą życie ascetyczne i pozbawione własności prywatnej. Filon z Aleksandrii pisał, że „nikt z esseńczyków nie zawiera związku małżeńskiego”, natomiast Józef Flawiusz podkreślał, że „ani żon nie pojmują, ani nie kupują niewolników”. Według źródeł starożytnych oraz ustaleń archeologów osada mogła liczyć około 200 mieszkańców prowadzących życie przypominające wspólnotę zakonną. Kult esseńczyków opierał się przede wszystkim na liturgii słowa, studiowaniu Pisma oraz rytualnych oczyszczeniach. W praktyce oznaczało to odejście od dominującego w Jerozolimie kultu świątynnego opartego na składaniu ofiar w Świątyni Jerozolimskiej. Część tekstów biblijnych esseńczycy interpretowali jako przekaz wiedzy ukrytej i objawionej wyłącznie wtajemniczonym członkom wspólnoty.
5. Osada Qumran
Qumran było zamieszkiwane od II wieku p.n.e. do około 68 roku n.e., kiedy zostało zniszczone podczas działań wojennych prowadzonych przez rzymski X Legion Freteński. Osada znajdowała się około 15 kilometrów od Jerozolimy i około 12 kilometrów od Jerycha. Badacze przypuszczają, że Qumran mogło pełnić funkcję:
* centrum religijnego wspólnoty,
* miejsca przepisywania i kopiowania tekstów,
* ośrodka produkcji ceramiki i szkła,
* lokalnego centrum wymiany handlowej.
Odnaleziono bowiem liczne przykłady lokalnej produkcji ceramiki, lamp oliwnych oraz wyrobów ze szkła wykonywanych techniką wydmuchiwania. Charakter architektury osady pozostaje przedmiotem dyskusji. Jedni badacze interpretują zabudowania jako proste i funkcjonalne, inni dostrzegają w nich elementy budowli obronnych lub administracyjnych. Jednocześnie odkryto elementy architektury świadczące o stosunkowo wysokim poziomie zamożności mieszkańców, takie jak: łuki i kolumny, kapitele, dekoracje fasad, kolorowe płytki kamienne typu opus sectile.
6. Monety i gospodarka
Jednym z najbardziej zaskakujących odkryć było odnalezienie ponad 1200 monet pochodzących z różnych regionów i okresów. Znalezisko to budzi dyskusję, ponieważ stoi w pewnej sprzeczności z tradycyjnym obrazem ubogiej wspólnoty monastycznej. Możliwe wyjaśnienia obejmują: działalność handlową wspólnoty, dochody z produkcji lokalnej, gromadzenie środków na czas zagrożenia wojennego. Część monet zawierała również wizerunki pogańskie, co świadczy o kontaktach handlowych z różnymi obszarami świata śródziemnomorskiego.
7. Cmentarzysko w Qumran
Wyjątkowym znaleziskiem archeologicznym jest również cmentarzysko liczące około 1200 grobów. Cechy wyróżniające nekropolię to:
* groby wykopywane w ziemi zamiast drążonych w skałach;
* pochówki indywidualne, a nie rodzinne;
* niemal całkowity brak różnic społecznych między zmarłymi;
* jednakowy sposób składania ciał;
* orientacja grobów na osi północ–południe.
Taka jednolitość nie występuje na innych cmentarzach Judei z tego okresu i może świadczyć o silnym poczuciu równości członków wspólnoty oraz wierze w przyszłe zmartwychwstanie.
8. Charakter i klasyfikacja rękopisów
Rękopisy zostały przebadane pod względem: paleografii, języka, ortografii, treści, kontekstu archeologicznego. Ze względu na fragmentaryczny stan zachowania wiele tekstów nie mogło zostać w pełni zrekonstruowanych ani jednoznacznie sklasyfikowanych. Badacze wyróżniają osiem podstawowych kategorii tekstów:
1. Teksty prawne - Zawierają przepisy regulujące życie wspólnoty, normy religijne i organizacyjne.
2. Teksty egzegetyczne - Obejmują peszery, czyli komentarze interpretujące wydarzenia biblijne jako zapowiedzi wydarzeń współczesnych autorom.
3. Teksty liturgiczne i kultowe - Są to modlitwy, hymny, pieśni i poezja religijna używana w praktyce wspólnotowej i prywatnej.
4. Teksty parabiblijne - Stanowią rozwinięcia, parafrazy i reinterpretacje tekstów biblijnych.
5. Teksty dydaktyczne - Zawierają nauki moralne, mądrościowe i wychowawcze.
6. Apokryfy biblijne - Są to utwory związane z tradycją biblijną, które nie weszły do kanonu Pisma Świętego.
7. Teksty kalendarzowe - Obejmują wykazy świąt, służb kapłańskich, obliczenia astronomiczne oraz synchronizację kalendarzy.
8. Teksty dokumentarne - Zawierają listy, umowy handlowe i dokumenty administracyjne.
9. Teksty kalendarzowe
Rękopisy pokazują, że autorzy posługiwali się zarówno kalendarzem księżycowym, jak i słonecznym. Kalendarz słoneczny liczył 364 dni, obejmował 52 pełne tygodnie i składał się z: ośmiu miesięcy trzydziestodniowych, czterech miesięcy trzydziestojednodniowych. Rok rozpoczynał się w środę, czyli w dniu stworzenia ciał niebieskich według Księgi Rodzaju. Najważniejsze święta przypadały zawsze na te same dni tygodnia, a obliczenia opierały się na rachubie matematycznej, a nie na obserwacji astronomicznej.
10. Zwój Miedziany
Szczególnym dokumentem jest tzw. Zwój Miedziany, datowany na lata 25–75 n.e. Został zapisany potocznym językiem hebrajskim na cienkich arkuszach miedzi, a nie na pergaminie czy papirusie. Tekst zawiera wykaz miejsc ukrycia ogromnych ilości złota i srebra, których łączną wagę szacuje się nawet na około 200 ton. Do dziś nie ustalono jednoznacznie, czy opisane skarby rzeczywiście istniały.
11. Rękopisy biblijne
Wśród odkryć znajdowało się około 230 rękopisów biblijnych obejmujących niemal wszystkie księgi Starego Testamentu. Ich znaczenie jest ogromne, ponieważ przed odkryciem zwojów najstarsze pełne hebrajskie rękopisy biblijne pochodziły dopiero ze średniowiecza. Rękopisy z Qumran są więc najstarszymi zachowanymi świadectwami hebrajskiego tekstu biblijnego pochodzącymi z okresu judaizmu Drugiej Świątyni. Okres judaizmu Drugiej Świątyni obejmuje lata od odbudowy Świątyni Jerozolimskiej po powrocie z niewoli babilońskiej w VI wieku p.n.e. aż do jej zniszczenia przez Rzymian w 70 roku n.e. Był to czas kształtowania się różnych nurtów judaizmu, w tym faryzeuszy, saduceuszy i esseńczyków, a także okres narodzin chrześcijaństwa.
Znaczenie odkrycia
Manuskrypty z Qumran pozwoliły badaczom znacznie lepiej poznać:
* historię tekstu biblijnego,
* rozwój judaizmu okresu Drugiej Świątyni,
* życie codzienne wspólnot religijnych Judei,
* tło historyczne narodzin chrześcijaństwa.
Stanowią one najważniejsze źródło wiedzy o religii, kulturze i życiu społecznym Palestyny przełomu er i pozostają jednym z największych odkryć archeologicznych w dziejach badań nad starożytnością.
Do opracowania materiału wykorzystano publikację profesora Piotra Muchowskiego "Komentarze do rękopisów znad Morza Martwego", stanowiącą jedno z najważniejszych polskich opracowań dotyczących tekstów qumrańskich i ich interpretacji. Publikacja profesora Muchowskiego stanowi cenne źródło wiedzy zarówno dla badaczy, jak i osób zainteresowanych historią judaizmu okresu Drugiej Świątyni.
Zdjęcia pochodzą z platformy WIKIMEDIA COMMONS z licencją na ich udostępnienie.
